شکیّات
شکهاى باطل
مسأله 1165- شهایى که نماز را باطل مىکند از این قرار است:
اول: شک در شماره رکعتهاى نماز دو رکعتى مثل نماز صبح و نماز مسافر، ولى شک در شماره رکعتهاى نماز مستحب دو رکعتى و بعضى از نمازهاى احتیاط نماز را باطل نمىکند.
دوم: شک در شماره رکعتهاى نماز سه رکعتى.
سوم: آن که در نماز چهار رکعتى شک کند که یک رکعت خوانده یا بیشتر.
چهارم: آن که در نماز چهار رکعتى پیش از تمام شدن سجده دوم، شک کند که دو رکعت خوانده یا بیشتر (تفصیل این مسأله در صورت چهارم مسأله 1199 مراجعه شود).
پنجم: شک بین دو و پنج یا دو و بیشتر از پنج.
ششم: شک بین سه و شش یا سه و بیشتر از شش.
هفتم: شک در رکعتهاى نماز که نداند چند رکعت خوانده است.
هشتم: شک بین چهار و شش یا چهار و بیشتر از شش، چه پیش از تمام شدن سجده دوم باشد یا بعد از آن. ولى اگر بعد از سجده دوم شک بین چهار و شش یا چهار و بیشتر از شش براى او پیش آید احتیاط مستحب آن است که بنا بر چهار بگذارد و نماز را تمام کند و بعد از نماز دو سجده سهو به جا آورد و نماز را هم دوباره بخواند.
مسأله 1166- اگر یکى از شکهاى باطلکننده براى انسان پیش آید، نمىتواند نماز را به هم بزند، ولى اگر بقدرى فکر کند که شک پابرجا شود به هم زدن نماز مانعى ندارد.
شکهایى که نباید به آنها اعتنا کرد
مسأله 1167- شکهایى که نباید به آنها اعتنا کرد از این قرار است:
اول: شک در چیزى که محل به جا آوردن آن، گذشته است، مثل آن که در رکوع شک کند که حمد را خوانده یا نه.
دوم: شک بعد از سلام نماز.
سوم: شک بعد از گذشتن وقت نماز.
چهارم: شک کثیر الشک یعنى کسى که زیاد شک مىکند.
پنجم: شک امام در شماره رکعتهاى نماز در صورتى که مأموم شماره آنها را بداند و همچنین شک مأموم در صورتى که امام شماره رکعتهاى نماز را بداند.
ششم: شک در نماز مستحبى.
1- شک در چیزى که محل آن گذشته است
مسأله 1168- اگر در بین نماز شک کند که یکى از کارهاى واجب آن را انجام داده یا نه، مثلًا شک کند که حمد خوانده یا نه، چنانچه مشغول کارى که باید بعد از آن انجام دهد نشده، باید آنچه را که در انجام آن شک کرده به جا آورد، و اگر مشغول کارى که باید بعد از آن انجام دهد شده به شک خود اعتنا نکند.
مسأله 1169- اگر در بین خواندن آیهاى شک کند که آیه پیش را خوانده یا نه یا وقتى آخر آیه را مىخواند شک کند که اول آن را خوانده یا نه، باید به شک خود اعتنا نکند.
مسأله 1170- اگر بعد از رکوع یا سجود شک کند که کارهاى واجب آن مانند ذکر و آرام بودن بدن را انجام داده یا نه، باید به شک خود اعتنا نکند.
مسأله 1171- اگر در حالى که به سجده مىرود شک کند که رکوع کرده یا نه، یا شک کند که بعد از رکوع ایستاده یا نه، به شک خود اعتنا نکند.
مسأله 1172- اگر در حال برخاستن شک کند که تشهد را به جا آورده یا نه، باید اعتنا نکند ولى اگر شک کند که سجده را به جا آورده یا نه، باید برگردد و به جا آورد.
مسأله 1173- کسى که نشسته یا خوابیده نماز مىخواند، اگر موقعى که حمد یا تسبیحات مىخواند، شک کند که سجده یا تشهد را به جا آورده یا نه، باید به شک خود اعتنا نکند و اگر پیش از آن که مشغول حمد یا تسبیحات شود، شک کند که سجده یا تشهد را به جا آورده یا نه، باید به جا آورد.
مسأله 1174- اگر شک کند که یکى از رکنهاى نماز را به جا آورده یا نه، چنانچه مشغول کارى که بعد از آن است نشده، باید آن را بجاآورد، مثلًا اگر پیش از خواندن تشهد شک کند که دو سجده را بجاآورده یا نه، باید بجاآورد و چنانچه بعد یادش بیاید که آن رکن را به جا آورده بوده، چون رکن زیاد شده نمازش باطل است.
مسأله 1175- اگر شک کند عملى را که رکن نیست به جا آورده یا نه چنانچه مشغول کارى که بعد از آن است نشده، باید آن را بجاآورد، مثلًا اگر پیش از خواندن سوره شک کند که حمد را خوانده یا نه، باید حمد را بخواند و اگر بعد از انجام آن یادش بیاید که آن را به جا آورده بوده چون رکن زیاد نشده نماز صحیح است.
مسأله 1176- اگر شک کند که رکنى را به جا آورده یا نه، چنانچه مشغول تشهد است اگر شک کند که دو سجده را به جا آورده یا نه، باید به شک خود اعتنا نکند و اگر یادش بیاید که آن رکن را به جا نیاورده، در صورتى که مشغول رکن بعد نشده، باید آن را به جا آورد و اگر مشغول رکن بعد شده نمازش باطل است، مثلًا اگر پیش از رکوع رکعت بعد یادش بیاید که دو سجده را به جا نیاورده، باید به جا آورد و اگر در رکوع یا بعد از آن یادش بیاید نمازش باطل است.
مسأله 1177- اگر شک کند عملى را که رکن نیست به جا آورده یا نه چنانچه مشغول کارى که بعد از آن است شده، باید به شک خود اعتنا نکند، مثلًا موقعى که مشغول خواندن سوره است، اگر شک کند که حمد را خوانده یا نه، باید به شک خود اعتنا نکند، و اگر بعد یادش بیاید که آن را به جا نیاورده در صورتى که مشغول رکن بعد نشده، باید به جا آورد و اگر مشغول رکن بعد شده نمازش صحیح است. بنا بر این اگر مثلًا در قنوت یادش بیاید که حمد را نخوانده، باید بخواند و اگر در رکوع یادش بیاید نماز او صحیح است.
مسأله 1178- اگر شک کند که سلام نماز را گفته یا نه، یا شک کند درست گفته یا نه، چنانچه مشغول تعقیب نماز یا مشغول نماز دیگر شده، یا به واسطه انجام کارى که نماز را به هم مىزند، از حال نمازگزار بیرون رفته، باید به شک خود اعتنا نکند و اگر پیش از اینها شک کند، باید سلام را بگوید. اما اگر در صحیح گفتن سلام شک کند در هر صورت باید به شک خود اعتنا ننماید چه مشغول کار دیگر شده باشد یا نه.
2- شک بعد از سلام
مسأله 1179- اگر بعد از سلام نماز شک کند که نمازش صحیح بوده یا نه، مثلًا شک کند رکوع کرده یا نه، یا بعد از سلام نماز چهار رکعتى شک کند که چهار رکعت خوانده یا پنج رکعت به شک خود اعتنا نکند، ولى اگر هر دو طرف شک او باطل باشد، مثلًا بعد از سلام نماز چهار رکعتى شک کند که سه رکعت خوانده یا پنج رکعت، نمازش باطل است.
3- شک بعد از وقت
مسأله 1180- اگر بعد از گذشتن وقت نماز شک کند که نماز خوانده یا نه، یا گمان کند که نخوانده، خواندن آن لازم نیست ولى اگر پیش از گذشتن وقت، شک کند که نماز خوانده یا نه، یا گمان کند که نخوانده، باید آن نماز را بخواند بلکه اگر گمان کند که خوانده، باید آن را به جا آورد.
مسأله 1181- اگر بعد از گذشتن وقت شک کند که نماز را درست خوانده یا نه به شک خود اعتنا نکند.
مسأله 1182- اگر بعد از گذشتن وقت نماز ظهر و عصر بداند چهار رکعت نماز خوانده ولى نداند به نیت ظهر خوانده یا به نیت عصر، باید چهار رکعت نماز قضا به نیت نمازى که بر او واجب است بخواند.
مسأله 1183- اگر بعد از گذشتن وقت نماز مغرب و عشا، بداند یک نماز خوانده ولى نداند سه رکعتى خوانده یا چهار رکعتى، باید قضاى نماز مغرب و عشا را بخواند.
4- کَثِیرُ الشَّک (کسى که زیاد شک مىکند)
مسأله 1184- اگر کسى در یک نماز سه مرتبه شک کند، یا در سه نماز پشت سر هم مثلًا در نماز صبح و ظهر و عصر شک کند، کثیر الشک است و چنانچه زیاد شک کردن او از غضب یا ترس یا پریشانى حواس نباشد، به شک خود اعتنا نکند.
مسأله 1185- کثیر الشک اگر در به جا آوردن چیزى شک کند، چنانچه به جا آوردن آن نماز را باطل نمىکند، باید بنا بگذارد که آن را به جا آورده، مثلًا اگر شک کند که رکوع کرده یا نه، باید بنا بگذارد که رکوع کرده است، و اگر به جا آوردن آن نماز را باطل مىکند باید بنا بگذارد که آن را انجام نداده مثلًا اگر شک کند که یک رکوع کرده یا بیشتر چون زیاد شدن رکوع نماز را باطل مىکند باید بنا بگذارد که بیشتر از یک رکوع نکرده است.
مسأله 1186- کسى که در یک چیز نماز زیاد شک مىکند، چنانچه در چیزهاى دیگر نماز شک کند باید به دستور آن عمل نماید، مثلًا کسى که زیاد شک مىکند سجده کرده یا نه اگر در به جا آوردن رکوع شک کند باید به دستور آن رفتار نماید یعنى اگر ایستاده رکوع را به جا آورد و اگر به سجده رفته، اعتنا نکند.
مسأله 1187- کسى که در نماز مخصوصى مثلًا در نماز ظهر زیاد شک مىکند اگر در نماز دیگر مثلًا در نماز عصر شک کند، باید به دستور شک رفتار نماید.
مسأله 1188- کسى که وقتى در جاى مخصوصى نماز مىخواند زیاد شک مىکند، اگر در غیر آنجا نماز بخواند و شکى براى او پیش آید به دستور شک عمل نماید.
مسأله 1189- اگر انسان شک کند که کثیر الشک شده یا نه، باید به دستور شک عمل نماید. و کثیر الشک تا وقتى یقین نکند که به حال معمولى مردم برگشته باید به شک خود اعتنا نکند.
مسأله 1190- کسى که زیاد شک مىکند، اگر شک کند رکنى را به جا آورده یا نه، و اعتنا نکند بعد یادش بیاید که آن را به جا نیاورده، چنانچه مشغول رکن بعد نشده، باید آن را به جا آورد، و اگر مشغول رکن بعد شده نمازش باطل است، مثلًا اگر شک کند رکوع کرده یا نه و اعتنا نکند، چنانچه پیش از سجده یادش بیاید که رکوع نکرده، باید رکوع کند و اگر در سجده یادش بیاید، نمازش باطل است.
مسأله 1191- کسى که زیاد شک مىکند، اگر شک کند چیزى را که رکن نیست به جا آورده یا نه و اعتنا نکند و بعد یادش بیاید که آن را به جا نیاورده، چنانچه از محل به جا آوردن آن نگذشته باید آن را به جا آورد، و اگر از محل آن گذشته نمازش صحیح است، مثلًا اگر شک کند که حمد خوانده یا نه و اعتنا نکند، چنانچه در قنوت یادش بیاید که حمد نخوانده، باید بخواند و اگر در رکوع یادش بیاید نماز او صحیح است.
5- شک امام و مأموم
مسأله 1192- اگر امام جماعت در شماره رکعتهاى نماز شک کند مثلًا شک کند که سه رکعت خوانده یا چهار رکعت، چنانچه مأموم یقین یا گمان داشته باشد که چهار رکعت خوانده و به امام بفهماند که چهار رکعت خوانده است، امام باید نماز را تمام کند و خواندن نماز احتیاط لازم نیست و نیز اگر امام یقین یا گمان داشته باشد که چند رکعت خوانده است و مأموم در شماره رکعتهاى نماز شک کند، باید به شک خود اعتنا ننماید.
6- شک در نماز مستحبى
مسأله 1193- اگر در شماره رکعتهاى نماز مستحبى شک کند، چنانچه طرف بیشتر شک، نماز را باطل مىکند، باید بنا را بر کمتر بگذارد مثلًا اگر در نافله صبح شک کند که دو رکعت خوانده یا سه رکعت، باید بنا بگذارد که دو رکعت خوانده است و اگر طرف بیشتر شک، نماز را باطل نمىکند. مثلًا شک کند که دو رکعت خوانده یا یک رکعت به هر طرف شک عمل کند، نمازش صحیح است.
مسأله 1194- کم شدن رکن، نافله را باطل مىکند بنا بر احتیاط واجب، ولى زیاد شدن رکن، آن را باطل نمىکند، پس اگر یکى از کارهاى نافله را فراموش کند و موقعى یادش بیاید که مشغول رکن بعد از آن شده باید آن کار را انجام دهد و دوباره آن رکن را به جا آورد مثلًا اگر در بین رکوع یادش بیاید که سوره را نخوانده، باید برگردد و سوره را بخواند و دوباره به رکوع رود.
مسأله 1195- اگر در یکى از کارهاى نافله شک کند، خواه رکن باشد یا غیر رکن، چنانچه محل آن نگذشته، باید به جا آورد و اگر محل آن گذشته، به شک خود اعتنا نکند.
مسأله 1196- اگر در نماز مستحبى دو رکعتى، گمانش به سه رکعت یا بیشتر برود یا گمانش به دو رکعت یا کمتر برود باید به همان گمان عمل کند، مگر آن که موجب بطلان باشد که در این صورت گمان، حکم شک را دارد، مثلًا اگر گمانش به یک رکعت مىرود احتیاطاً باید یک رکعت دیگر بخواند.
مسأله 1197- اگر در نماز نافله کارى کند که براى آن سجده سهو واجب مىشود، یا یک سجده یا تشهد را فراموش نماید، لازم نیست بعد از نماز، سجده سهو یا قضاى سجده و تشهد را به جا آورد.
مسأله 1198- اگر شک کند که نماز مستحبى را خوانده یا نه، چنانچه آن نماز مثل نماز جعفر طیّار وقت معین نداشته باشد، بنا بگذارد که نخوانده است. و همچنین است اگر مثل نافله یومیه وقت معین داشته باشد و پیش از گذشتن وقت شک کند که آن را به جا آورده یا نه، ولى اگر بعد از گذشت وقت شک کند که خوانده است یا نه، به شک خود اعتنا نکند.
شکهاى صحیح
مسأله 1199- در نُه صورت اگر در شماره رکعتهاى نماز چهار رکعتى شک کند، باید فکر نماید، پس اگر یقین یا گمان به یک طرف شک پیدا کرد همان طرف را بگیرد و نماز را تمام کند و گر نه به دستورهایى که گفته مىشود عمل نماید و آن نُه صورت از این قرار است:
اول: آن که بعد از سر برداشتن از سجده دوم شک کند دو رکعت خوانده یا سه رکعت، که باید بنا بگذارد سه رکعت خوانده و یک رکعت دیگر بخواند و نماز را تمام کند و بعد از نماز یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته به دستورى که بعداً گفته مىشود به جا آورد.
دوم: شک بین دو و چهار بعد از سر برداشتن از سجده دوم، که باید بنا بگذارد چهار رکعت خوانده و نماز را تمام کند و بعد از نماز دو رکعت نماز احتیاط ایستاده بخواند.
سوم: شک بین دو و سه و چهار بعد از سر برداشتن از سجده دوم، که باید بنا بر چهار بگذارد و بعد از نماز دو رکعت نماز احتیاط ایستاده و بعد دو رکعت نشسته به جا آورد، ولى اگر بعد از سجده اول یا پیش از سر برداشتن از سجده دوم یکى از این سه شک برایش پیش آید مىتواند نماز را رها کند و دوباره بخواند.
چهارم: شک بین چهار و پنج بعد از سر برداشتن از سجده دوم، که باید بنا بر چهار بگذارد و نماز را تمام کند و بعد از نماز دو سجده سهو به جا آورد ولى اگر بعد از سجده اول، یا پیش از سر برداشتن از سجده دوم، این شک، براى او پیش آید، بنا بر احتیاط استحبابى به دستورى که گفته شد عمل کند اگر چه نمازش باطل است و باید دوباره بخواند.
پنجم: شک بین سه و چهار، که در هر جاى نماز باشد، باید بنا بر چهار بگذارد و نماز را تمام کند و بعد از نماز یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته به جا آورد.
ششم: شک بین چهار و پنج در حال ایستاده که باید بنشیند و تشهد بخواند و نماز را سلام دهد و یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته به جا آورد.
هفتم: شک بین سه و پنج در حال ایستاده که باید بنشیند و تشهد بخواند و نماز را سلام دهد و دو رکعت نماز احتیاط ایستاده به جا آورد.
هشتم: شک بین سه و چهار و پنج در حال ایستاده، که باید بنشیند و تشهد بخواند و بعد از سلام نماز دو رکعت نماز احتیاط ایستاده و بعد دو رکعت نشسته به جا آورد.
نهم: شک بین پنج و شش در حال ایستاده که باید بنشیند و تشهد بخواند و نماز را سلام دهد و دو سجده سهو به جا آورد.
مسأله 1200- اگر یکى از شکهاى صحیح براى انسان پیش آید نباید نماز را بشکند و چنانچه نماز را بشکند معصیت کرده است، پس اگر پیش از انجام کارى که نماز را باطل مىکند مثل رو گرداندن از قبله، نماز را از سر گیرد نماز دومش هم باطل است. و اگر بعد از انجام کارى که نماز را باطل مىکند، مشغول نماز شود نماز دومش صحیح است.
مسأله 1201- اگر یکى از شکهایى که نماز احتیاط براى آنها واجب است در نماز پیش آید، چنانچه انسان نماز را تمام کند و بدون خواندن نماز احتیاط نماز را از سر بگیرد معصیت کرده است. پس اگر پیش از انجام کارى که نماز را باطل مىکند نماز را از سر گرفته، نماز دومش هم باطل است و اگر بعد از انجام کارى که نماز را باطل مىکند، مشغول نماز شده نماز دومش صحیح است.
مسأله 1202- وقتى یکى از شکهاى صحیح براى انسان پیش آید چنان که گفته شد، باید فکر کند ولى اگر چیزهایى که به واسطه آنها ممکن است یقین یا گمان به یک طرف شک پیدا شود، از بین نمىرود، چنانچه کمى بعد فکر کند اشکال ندارد، مثلًا اگر در سجده شک کند مىتواند تا بعد از سجده، فکر کردن را تأخیر بیندازد.
مسأله 1203- اگر اول گمانش به یک طرف بیشتر باشد، بعد دو طرف در نظر او مساوى شود، باید به دستور شک عمل نماید. و اگر اول دو طرف در نظر او مساوى باشد و به طرفى که وظیفه اوست بنا بگذارد، بعد گمانش به طرف دیگر برود، باید همان طرف را بگیرد و نماز را تمام کند.
مسأله 1204- کسى که نمىداند گمانش به یک طرف بیشتر است یا هر دو طرف در نظر او مساوى است باید احتیاط کند و در هر مورد احتیاط، بطور مخصوصى است که در کتابهاى مفصل گفته شده است.
مسأله 1205- اگر بعد از نماز بداند که در بین نماز حال تردیدى داشته که مثلًا دو رکعت خوانده یا سه رکعت و بنا را بر سه گذاشته ولى نداند که گمانش به خواندن سه رکعت بوده یا هر دو طرف در نظر او مساوى بوده به احتیاط واجب باید نماز احتیاط را بخواند.
مسأله 1206- اگر موقعى که تشهد مىخواند، یا بعد از ایستادن شک کند که دو سجده را به جا آورده یا نه و در همان موقع یکى از شکهایى که اگر بعد از تمام شدن دو سجده اتفاق بیفتد صحیح مىباشد، براى او پیش آید مثلًا شک کند که دو رکعت خوانده یا سه رکعت، به احتیاط واجب باید به دستور آن شک عمل کند و نمازش را هم دوباره بخواند.
مسأله 1207- اگر پیش از آن که مشغول تشهد شود، یا در رکعتهایى که تشهد ندارد پیش از ایستادن، شک کند که دو سجده را به جا آورده یا نه، و در همان موقع یکى از شکهایى که بعد از تمام شدن دو سجده صحیح است، برایش پیش آید نمازش باطل است.
مسأله 1208- اگر موقعى که ایستاده بین سه و چهار یا بین سه و چهار و پنج شک کند و یادش بیاید که دو سجده، یا یک سجده از رکعت پیش به جا نیاورده نمازش باطل است.
مسأله 1209- اگر شک او از بین برود و شک دیگرى برایش پیش آید، مثلًا اول شک کند که دو رکعت خوانده یا سه رکعت، بعد شک کند که سه رکعت خوانده یا چهار رکعت، باید به دستور شک دوم عمل نماید.
مسأله 1210- اگر بعد از نماز شک کند که در نماز مثلًا بین دو و چهار شک کرده، یا بین سه و چهار، احتیاط واجب آن است که به دستور هر دو عمل کند و نماز را هم دوباره بخواند.
مسأله 1211- اگر بعد از نماز بفهمد که در نماز شکى براى او پیش آمده ولى نداند از شکهاى باطل بوده یا از شکهاى صحیح و اگر از شکهاى صحیح بوده کدام قسم آن بوده است بنا بر احتیاط واجب باید به دستور شکهایى که صحیح بوده و احتمال مىداده عمل کند و نماز را هم دوباره بخواند.
مسأله 1212- کسى که نشسته نماز مىخواند اگر شکى کند که باید براى آن یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته بخواند، باید دو رکعت نشسته به جا آورد. بلکه اگر شکى کند که باید براى آن دو رکعت نماز احتیاط ایستاده بخواند، باید دو رکعت نشسته به جا آورد.
مسأله 1213- کسى که ایستاده نماز مىخواند، اگر موقع خواندن نماز احتیاط از ایستادن عاجز شود، باید مثل کسى که نماز را نشسته مىخواند و حکم آن در مسأله پیش گفته شد، نماز احتیاط را به جا آورد.
مسأله 1214- کسى که نشسته نماز مىخواند، اگر موقع خواندن نماز احتیاط بتواند بایستد باید به وظیفه کسى که نماز را ایستاده مىخواند عمل کند.